مارسل موس
از فرح مصلح پور
1- « دورکیمی ها » چه کسانی بودند ؟ گروهی از دانشمندان در رشته های گوناگون بودند که در اطراف نشریه سالنامه جامعه شناسی گردآمده و با دورکیم در انتشار این نشریه همکاری می کردند که دورکیم آن را در سال 1896 بنیان نهاد .
2- مارسل موس چه نسبتی با دورکیم داشت و در چه زمینه ای با او همکاری داشت ؟ او خواهر زاده دور کیم بود و آغاز همکاریش در انتشار کتاب خودکشی نقش با اهمیتی در مکتب دورکیم داشت . او بدون ترک چارچوب نظری و روش شناختی دورکیم ، بعد ذهنیت کنشکر و معانی نمادین داده های اجتماعی را در کارهایش بررسی کند .
3- ویژگی اندیشه های دورکیمی ها چه بود ؟ به رغم اختلاف نظر در بسیار از مسائل در تأکید بر علم گرایی عقلانی و استفاده از روشهای آزمایشگاهی توافق داشتند .
4- مارسل فورنیز ، زندگی نامه نویس مارسل موس معتقد بود چه چیزهایی محرک او در زندگی برای او اهمیت است ؟ سه چیز محرک مارسل موس بود . 1- عشق به مشارکت در ساخت عادلانه جامعه ، 2- اشتیاق به شناخت علمی ، معنای زندگی ، فعالیت های انسان و نهادهای اجتماعی ، 3- اشتیاق به جماعت
5- چه عناصری در زندگی او نقش تعیین کننده بودند ؟ خانواده ها ، یهودیت ، و سنت پیروان این دین .
6- در چه زمینه ای در سطح جهانی از مارسل موس قدردانی شد ؟ در زمینه مطالعات مردم شناسی .
7- مطالعه موس در زمینه جامعه شناسی دین او را به چه نتیجه ای می رساند ؟ این مطالعات سبب شد تا به این نظر برسد که واقعیت اجتماعی جنبه های گوناگون دارد و پدیده ای چند گانه است و کوشید این چندگانگی را در نوشته ای درباره دین و حقوق جزایی با نشان دادن تمایز میان منشأ دین « مجازات » و کارکرد آن به منزله نهادی اجتماعی ثابت کند .
8- موس در مقاله های خود در باب طبیعت ، کارکرد قربانی ، نظریه عمومی جادو و نیایش چه موضوعی را طراحی کرد ؟ او علاوه بر پی گیری چشم انداز نظری خاص با تدوین روش طبقه بندی بر اساس گونه ها هم زمان الگوی توضیحی برای مطالعه کنش های مناسکی طراحی کرد .
9- کنش مناسکی و جادویی به نظر موس چند جنبه دارد ؟ دو جنبه ساختاری و مادی و یک بعد معنایی دارند از این گونه مناسک میتوان برای توضیح واقعیت اجتماعی استفاده کرد ، چرا که نمی توان آن ها را از مقاصد کنشی کنشگران جدا کرد .
10- مسأله اصلی موس در مورد بررسی این مناسک چه بود ؟ مسأله اصلی در بررسی این مناسک فهم رفتار عملی انسان بود او بر این باور است که کنش های مناسکی ، نیایش و به طور کلی کنش ها در کنار نشان ها یا نمادها دارای معانی گوناگونی هستند چرا که این گونه اعمال ضمن بیان تصورهای جمعی » انتظارهای » را فردی نیز بازتاب می دهند . انتظارهای ذهنی و فردی به همان اندازه واقعیت های اجتماعی عینی برای کنشگر ماهیت اجباری دارد .
11- موس با مشاهده واقعیت اجتماعی مردمان «ابتدایی » به چه نتیجه ای رسید ؟ به این نتیجه رسید که تفکر مردمان ابتدای نیز دارای عقلانیت خاص خود است .او در نوشته های تحت عنوان بنیان های ریخت شناسی و در دگرگونی فصلی جوامع اسکیمو با شرح چگونگی طبقه بندی اشیاء و پدیده ها بر اساس فصول سال و همچنین فعالیت های اجتماعی و دینی مناسب با وابستگی گروهی در میان اسکیموها ادعا کرد که می توان ساختار اجتماعی یا بنیان های ریخت شناسی نظام فکری آن را با بهره گیری از همین عوامل توضیح داد .
12- موس ساختار دوگانه زمستانی و تابستانی جامعه اسکیموها ار ناشی از چه موضوعی می داند ؟ شرح جامعه اسکیموها به طور ضمنی حاوی نظریه جامعه پذیری بر مبنای ریخت شناسی با ساختار دوگانه است بر این اساس ساختار زندگی جمعی آنها در دوره زمستانی ریخت زندگی مشترک در چادر و تن دادن به قاعده دین خانگی و نظم اجتماعی دارد در حالیکه در تابستان گرایش های فردی در میان انها دیده می شود آنها در تابستان تماس کمتری با یکدیگر دارند و دارای نوعی « زندگی آزاد » هستند او این ساختار دوگانه زمستانی و تابستانی را تنظیم کنند اجتماعی و دارای تأثیرات مختلف بر جامعه پذیری آنها میداند .
13- نظریه مبادله هدایای موس دارای چند پایه شناختی است ؟ دارای سه پایه شناختی است و او مطالعه های گوناگونی را به آنها اختصاص داد اول آنکه او تشابه ساختاری میان ماناد رجوامع ابتدایی و پول در جامعه مدرن را کشف و آن را در نوشته ای تحت عنوان منشاء مفهوم پول شرح داد ودوم آنکه ثابت کرد که پوتلاچ بازتاب مراسم اهدای هدیه واساسی برای مبادلات گسترده تر بوده است که تنظیم کننده مناسبات تبادلی میان انسانها است ا لبته پوتلاچ دارای ماهیت مبادله کالایی نیست .
بلکه جنبه های ریخت و یاشی اغراق آمیز و لا ادری پوتلاچ نشانی بر این ادعا است که این نوع مبادله دارای ماهیت غیر اقتصادی بوده است . نمونه های مشابه را می توان در رسوم یوناینان باستان ومراسم اهدای هدیه در میان قبایل ژرمنی دید . سوم این که موس این اشکال تبادل را به منزله « نظام دستاوردهای تام » پدیده ای نوعی میداند که در نقاط زیادی مشاهده می شود این نظام حاوی عناصر حقوقی ، سیاسی ، اقتصادی و دینی است که در نهایت اسباب پیوند میان کلان ها و خانواده ها می شود .
14- موس به کشف چه قواعدی در مورد هدایا رسید ؟ او پی برد که هدیه به منزله ودیعه و نذر و در نتیجه دارای نیرویی تلقی می شود که این نیرو در هنگام اهدای هدیه در اختیار هدیه کننده قرار می گیرد . این نیرو سبب می شود تا انسان در صدد جبران آن به صورت نذر باشد او برای استدلال این ادعای خود جوامعی در جزایر پلینزی ، ملانزی و آمریکای شمالی را با یکدیگر مقایسه کرد .
15- هدیه از دید موس دارای چه تکالیفی است ؟ هدیه حاوی سه تکلیف است ، دادن ، پذیرفتن و جبران . کارکرد نظم اجتماعی به رعایت این تکالیف بستگی دارد جوامع گوناگونی هستند که دارای « اقتصاد واخلاق هدیه اند » در اینگونه جوامع بخشش عملی داوطلبانه است که با مبادله اقتصادی یکسان نیست در واقع هدیه ابزاری در خدمت حفظ و رعایت مناسبات اجتماعی ، برقراری ارتباط وعلاقه شرکت کنندگان به نشان دادن « بی علاقگی » به مال دنیا است آنها از این طریق احترام اجتماعی کسب می کنند . هدیه تبادل هدایای اقتصادی محدود نمی ماند بلکه شامل « تعارفات ، مهمانی ها ، رسوم ، خدمات نظامی ، زنان ، کودکان ، رقص ها ، جشن ها » نیز می شود . هدیه خدمت و خدمت متقابلی است که تعهد به پاسخگویی آن در خود هدیه است .
16- تعهد به جبران هدیه به نظر موس ناشی از چیست ؟ ناشی از این تصور است که در هدیه نیرویی تأثیرگذاری است که این نیرو در اختیار فرد بخشنده است .انسان بخشی از خود را می بخشد تا آن را در گردش هدایا از نو دریافت کند این تصویرها و سازوکارهای روحی را موس با بهره گیری از مثال های مانا و هاو – مفهوم پلینزی برای روح اشیاء بررسی کرد .
17- نظام خدمات تام چگونه مدلی است ؟ موس معتقد است نظام خدمات تام مدلی است برای مفهوم پدیده های تام اجتماعی است از نظر موس نهادها تمام یا عموم واقعیت های اجتماعی هستند . « این ها تمام پدیده های حقوقی اقتصادی ،دینی حتی زیباشناختی ، ریخت شناسی » را شامل می شوند . بهره گیری موس از مفهوم تمامیت دارای ماهیت تحلیلی است به نظر او باید تصوری تا این اندازه عمومی از واقعیت داشت تا مشاهده جزئیات مشخص ، فرایندهای پویا و ارتباط های تغییر پذیر در جامعه ممکن شود هر یک از این عناصر کل وهم زمان جز است .
ما خود چیزهای اجتماعی را به همان صورتی که هستند مشخص و واقعی می بینیم ما صرفاً تصورات و مقررات را دریافت نمی کنیم بلکه انسانها ، گروه ها ، شیوه های رفتاری آنها را نیز ما آنها را درحرکت مشاهده می کنیم .
18- دیدگاه موس در مورد انسان « کامل» یا انسان « تام » چیست ؟ موس درصدد مطالعه انسان در کلیت مشخص خود است ودر چارچوب این مدل از انسان « کامل» یا انسان تام سخن میگوید انسانی که با بدن خود شکل پیدا میکند با خرد خود هدایت می شود و از شرط های اجتماعی تأثیر می پذیرد . به نظر او توضیحات اجتماعی که انسان را واحدی متشکل از جسم ، روح و جامعه نبیند یک جانبه است موس به این دلیل نمی پذیرد که دورکیم به جنبه روانی انسانی بی توجه بوده است .
موس در سخنرانی برابر جامعه روان شناسی فرانسه می گوید : « ما جامعه شناسان در برخورد انسان [... ] ، با انسان کامل متشکل از بدن ، آگاهی فردی که منشأ بخشی از این آگاهی او آگاهی جمعی مناسب با هستی جمعی است سرو کار داریم انسان موجودی از گوشت و روح در زمانی مشخص محیطی معین و جامعه ای خاص است »
19- دیدگاه موس در مورد رابطه فرد با جامعه چگونه است ؟ موس در برخورد به موضوع کلاسیک جامعه شناسی ، یعنی رابطه فرد با جامعه ، نه کاملاً در چارچوب نظریه تعیین گرایانه ، و نه ذهن گرایانه است . انسان کامل در روند تصاحب جامعه « انتظارش » و در نتیجه آن تفکرش ، رفتارش و حتی بدنش تغییر میکند . موس در نوشته ای فشرده تحت عنوان فنون بدن ، فنون بدن را « وضعیت سنتی و مؤثر » بدن تعریف می کند . وضعیتی که انسان به بدن خود در حالات گوناگون ، به منزله مرد یا زن ، در هنگام رفتن ، خوابیدن ، نشستن ، خضوع و ،عشق و ... میدهد این مطالعه فصلی درخشان در جامعه شناسی روزمرگی بر پایه پدیدار شناسی است .
20- کلودلوی اشتروس چه چیزی را از مشخصه های برجسته موس می بیند ؟ او معتقد است که در دوران خود موضوعاتی مانند فنون بدن و اهمیت آن برای سازگاری فرهنگی یا پدیده های روان تنی در ارتباط ، با تصورهای فردی از مرگ مطرح می کرد که تنها سالها بعد اهمیت علمی آن روشن شد .
21- شیوه تفکر موس چگونه است ؟ شیوه تفکر او گفتاری است او از موضوع ، « عمل » فکر می کند که برای او دارای « اولویت های خاص خود » است . موس حتی در چالش و بحث و جدال با رشته های دیگر نیز در صدد پاسخ به پرسش درباره نهادهای اجتماعی و کنش های فردی طرح این پرسش در عرصه معرفت کاربردی در جامعه شناسی است .او به مفهوم تمدن به منزله مفهوم کارکردی در چارچوب انسان شناسی فرهنگی سهم داشت
22- موس در توضیح خویشاوندی از چه چیزی استفاده کرد ؟ او از تشابه آن با زبان استفاده ثمربخش کرد . « تبادل نامی مشترک برای شمار بسیاری از فعالیت های اجتماعی است که به ظاهر با یکدیگر ناهمگن هستند »
23- منظور موس از مفهوم « تام » چیست ؟ تلاش برای دریافت « عمده ، کلی ، لحظه گذارا و زنده » است این مفهوم در نگاه نخست انتزاعی به نظر می آید ، لیکن برای موس مفهومی کاملاً واقعی بود و به وضعیت روزمره و به شیوه ای واقعی در این دنیا اشاره داشت که در آن انسان و جامعه متقابلاً به حضور و وابستگی به یکدیگر آگاه می شوند . حتی اگر این آگاهی « احساسی » باشد در مفهوم « پدیده تام » می توان به وابستگی پنهان یا آشکار ارتباط های موجود در تبادل پی برد . با مفهوم انسان کامل تأثیرات متقابل« تجربه ها » و انتظارهای افراد منفرد و گروه ها به صورت مدل در شکل های زندگی و فرهنگ ها بازسازی می شود .
24- جایگاه موس از نظر نیاز تغییر الگوی تبیینی چگونه است ؟ او چند گاهی است که در نقدهای اجتماعی با انگیزه اخلاقی و بحث هایی درباره نیاز تغییر الگوی تبیینی اهمیت پیدا کرده است . لوی اشتروس تلاش داشت مؤلفه های فلسفه اخلاقی وسیاست اجتماعی موس را کم اهمیت جلوه دهد . لوفر به لوی اشتروس انتقاد می کند که اشتروس پدیده های اجتماعی را تا سطح نظام های نمادین تقلیل داده است ، چرا که توجه ندارد که موس از « معانی » سخن می گوید و برای او معانی اسباب وصل انسانها به جنبه اجتماعی در روند کسب تجربه است .تحلیل موس از مبادله هدایا به عبارتی دیگر در خدمت شناخت بهتر جامعه نوین به منظور عادلانه تر و منسجم تر کردن آن است . از مبادله هدایا باید آموزه های عملی و اخلاقی استنتاج شود .
